XAREB IKREN BI – KAN MOOY WLADIMIR PUTIN? 2/3

Yeneen i xët

Aji bind ji

Leningrad la Wladimir Putin yaroo. Leningrad googu, moo nekkaat tey Saint-Pétersburg. Cib nettali, gone gi Wladimir, ku ësoon la, amoon fit lool te bare woon ay. Foo ko fekkaan, mu ngay xeex te, ay moroomi magam doŋŋ, ëppoon ko doole, la daan jàppanteel. Nee ñu, looloo ko taxoon a jàng Judo. Ku dem yaa ngi ñaaw njort, naan ci sam xel : « kii day xoromal doŋŋ… Nii rekk lañuy def, ku leen neex ñu fental lab jaar-jaaru jàmbaar ; boo dee seenub mbañ, ñu sosal la, sikkal la. Doo xam sax loo ciy gëm… » Weddiwuma la sax de. Ndaxte, njort lu ñaaw dinay faral di wattu boroom. Waaye, firnde laa ngi ci kàddu yii toftalu :

« Juróom-fukki at ci ginnaaw, jànge woon na ca mbeddi Leningrad ya ne : bu la wóoree ne xeex mënta ñàkk, fexeel ba njëkk a dóor. » (Poutine, oktoobar 2015)

Kon nga xam ne kii, du ku lay bàyyeek Yàlla, am déet ? Waaw kay. Bu ko defee, cong mii mu song Ikren nag, warta bett kenn. Nga neeti ma, « mbaa du danga bëgg a wax ne, namm xeex rekk waral njiitu réewum Riisi li yabal larmeem ba ci Ikren ? » Déedéet ! Danga yàkkamti rekk, waaye maa ngi ñëw. Sabab yi bare nañu te junjoon nañ ci as-tuut ci yaxal bii weesu. Bii yoon nag, dees na leen wax as lëf ci jëmmu Wladimir Putin laata ñuy duut baaraam dëgg-dëggi sabab yi ne ci ginnaaw xare bile. Toppal samab xalima…

KGB ba FSB : Poutine, aji-yëddu ji

Oktoobar 2022 la Wladimir Putin di am 70i at. Def na 32i at, bim duggee ci politig ak léegi. Nde, bim laxasee 40i at, la sëñ Poutine ngembu, sóobu ci géewug politig gi. 1952 la gane àddina, waaye ci atum 1990 lees koy njëkk a takkal ndombog-tànk ci wàllu politig. Anatoly Sobchak, ngóor si ko jàngal xam-xamu Yoon (droit) ca jàngune ba, moo koy tabb, def ko faracaytu bu mag ca meri bu Saint-Pétersourg. Wànte, ca njëlbeen ga, Poutine, aji-yëddu la woon, di woon ndawul KGB, kurélug yëddu URSS ga woon, siiwoon lool te raglu. Nga xool, gis ne, Njiitu réewum Riisi mu tey mi, mi ngi juddu ci njeexitalu ñaareelu xare bu mag bi, màgge ci jamonoy xareb suuf (guerre froide) bi diggante Riisi ak Amerig. Loolu, dafa njeexital lu réy ci politigu Poutine, bul ko fàtte.

Lemal sa baaraam, muy ñeent.

Jamonoy xareb suuf ba, nag, daawuñu xeexey fetel, misil walla ay bomb. Xeexu suuf la woon, xareb xel ak caay-caay. La woon ngànnaay mooy pexe, yëddu (espionnage) ak yëddanti (contre-espionnage), naxaate ak mbaleñfaŋŋ, bóomaate, wujje ci wàllu xam-xam, xarala, koom-koom ak sañ-sañ.  Xeexin woowu, nag, KGB ak CIA ñoo ko séqoon, daanaka. Kurél gu ci ne di liggéeyloo ay way-yëddu, diy ndaw yu bëgg seen i réew, am pastéef te dogu ci seen liggéey. Mu jaraloon leen seen i bakkan, gënaloon leen seen i njaboot ak seenug dund. Ñu nekkoon, itam, ndaw yu am fit, dëgër xol, xereñe lool te muus. Rax-ci-dolli, amoon nañu bàmmeelu biir te mënoon a làqarciy mbóot, ak lu ñu nëbbu, nëbbu. Ndaw yooyii, ay kàkkataar dëggantaan lañ woon. Mënees na méngale aji-yëddu bi nib mala bu làmboo boppu xar, xelum lëg, bëti géléem, làmmiñu jaan, yaramu saaw, geenu jiit. Nànd nga wax ji ? Mi ngook.

Wladimir Putin, nag, kenn la woon ci ndaw yooyii. Dalub webu Kremlin biy xamle ne, Poutine dafa yàggoon a bëgg dugg ci KGB, fekk ne « jeexalagul woon sax njàngam ». Ci laaj-tontu bu yaatu bim amaloon ak yéenekaayu Riisi bii di Kommersant ci ati 2000 yi, miŋ ciy wax ne, « KGB, ci man, xiirteg ndaw a ma ci dugaloon. » 1975 lañ ko fa jëloon, mu tolloon ci 23i at kese. Fa la nekk ba 1990. Jamono jooju la URSS daanu, yóbbaale KGB. Noonu, ba 1997 ñu daldi koy tabb, def ko njiitalu FSB, kurél gi wuutu KGB.

Lees mën a jànge ci jaar-jaar bile mooy ne, benn, Poutine dafa juddu ci jamonoy xare, màgge ci, ñu tàggat ko ci. Ñaar, Li URSS tas daf ko metti, nim mettee saa-riisi yu bare. Ñett, Wladimir Putin dafa jàpp ne, tas bi URSS tas mooy jéyyab sewopolitig bi gën a réy ci 20eelu xarnu bi. Te, deñul ciy ŋàññ ak a naqarlu li OTAN di lëkkaloo ak yenn ci réewi penkub Tugal yi bokkoon ci URSS, di gën a jegesiy digi Riisi yi. 1997 ba jonni-Yàlla-tey jii, loolu lay kaas, di ko xeex, jamono ju ne ak li ko dooleem may. Kenn réerewul ne, OTAN, ag kurél gog, Amerig daf koy xeexe Riisi. Ndege, Amerig, mennum mébét la am : tënk àddina sépp, di buur, di bummi.

Waaw, Amerig, moom, dafa jàpp ne moom la Yàlla bindal suuf si, tàggatal ko li fi nekk lépp ci lu baax, mu war koo jariñoo moom kese akuw askanam. Ñoom, jàpp nañ ne ñoo gën ci xeet yi, ba tax ñu war a yilif ñépp, di nootaate ak noggatuwaate, di joxey ndigal ak i tere, di lawal seen i gis-gis ci àddina si ci fànn bu nekk nag. Bew bi ñu bew tax na leen a jàpp ne, ni ñu gise mbir yi rekk, noonu la war a doxe. Moo leen tax di jéem a ga réew yi ci des, di leen tànnal xeetu demokaraasi bi dëppook seen i bëgg-bëgg, koom-koom gu méngook seen i njariñi bopp, ay mbonte yu deme ni ngóor-jigéen ak yu ni mel, añs. Réew walla kurél gu xàll saw yoonu bopp, am tëralin wu safaanook seen bëgg-bëgg ak seen gisin, ñoom Amerig ak i surgaam, ñu jéem laa sikkal, yàq sa der, tuumaal la ba noppi di la xeex ci anam bu ñaaw a ñaaw.  Loolu la kàdduy Poutine yii di wund :

« Saa su ne, ñoo ngi [réewi sowu yi] yedd Riisi ci wàllu demokaraasi. Ma jàpp ne, àddinay tey jii, deesu fee nangooti am réew di féete ñépp kow. Te, loolu sax, dafa mënatul a nekk […]. Bi Riisi sosook tey, am na junni junniy at, te jamono ju ne, moo daan tànnal boppam xeetu politig bi muy sékk ak yeneen réew yi. Ba jonni-Yàlla-tey jii, nag, fasunu yéene wàcc yoonu cosaan woowu. » (Wladimir Putin, Munich, 2007)

« […] Réewi sowu yi dañuy xeex mbaax, nite ak jikko yi yeneen réew yi làmboo ci cosaan : muy dundiinu waa réew ma, mbatiit ga, diine ja walla sax ci wàllu ngóore ak njigéene… » (Wladimir Putin ca ndajem Kurélug Valdaï ga, 2013)

Boo ameeb seetlu, dangay gis ne, ci njeexitalu xare bu mag bi ba tey, Amerig dafa yàgg a jàppanteek Riisi. Demoon na ba jekku ko, fexe ba daaneel URSS. Ginnaaw gi, mu nas i pexe ngir beddi Riisi, néewal ko doole ci féewale bim ko doon jéem a féewale ak àddina si. Waaye, puus boobu mu doon puus Riisi, génne ko ci digey Tugal yeek mbootaay ya fa am, daf ko boole, wëliis coobareem, ak yeneen réew yuy amsi doole niki Siin, Inde, Beresil, Afrig-di-sid, añs.

Réew yooyoo samp seen i ndënd tey, ne ñoo lànk, dootuñ bàyyeeti Amerig muy def li ko neex.  Ñu sos seen i kurél ak i mbootaay yi deme ni :

  • OCS (Organisation de Coopération de Shangai) mi Riisi ak Siin taxawal ci atum 2001, bokk kook Kazakhstan, Kirghizstan, Inde, Pakistan, Tadjikistan ak Ouzbekistan.

  • OTSC (Organisation du traité de Sécurité Collective) mi Riisi sumboon ci 2002, ànd ceek Kazakhstan, Kirghizstan, Arménie, Biélorussie ak Tadjikistan.

  • Ak UEEA (Union Economique EurAsiatique) biñ samp ci 2014, di kurélug koom-koom, Riisi, Kazakhstan, Arménie ak Biélorussie bokk ko.

Xam naa, yaa ngi naan, « lii lépp lu ci yoonu Ikren tamit ? » Léegi nga am sab tontu.. Waaye, xamal ni Ikren dafa nekk ci diggante ñaari yëkk yiy mbëkkante, te benn Kuccaa moo fa nekk njiitum réew ma, du dégg nga ma ? Waaw.

Lemal sa baaraam, muy juróom.

Waaxub Sebastopol ak naalub Gazoduc biy lëkkale Riisi ak Almaañ

Solo si géej am cim réew, kenn xamul ni mu tollu. Nde, la muy cay jariñoo, mëneesu koo takk. Waaye, bala géej di amal njariñ am réew, fàww mu mën koo jëfandikoo, ay gaalam di ca tëmb. Bu ko defee, dina ci mën a yaxantu, di ci napp, di ci jaarale ay gaali xareem ak i « sous-marins » yim yor. Loolu lépp, nag, day fekk ndox ma tàng. Te, Riisi, dafa sedd lool. Benn génnuwaay la am muy waaxub Sebastopool mi am ndox mu tàng, dib waax bob, dafa féete foo xam ne, àddina sépp la itteel.   Ndaxte, foofu rekk la Riisi mën a jaare ngir mën a àgg ci géej gu ñuul gi, jéggi ko, jàll géejug Mediteraane ga, rawatina diiwaanu penku bi, bu jege beek bu digg-dóomu bi. Tey, bu buntub waaxu Sebastopol tëjoo ñeel Riisi, dina ko yàqal lu baree bare ci wàllu koom ak xare. Amerig loolu la xam, moo tax muy muddaarante, di kootoog yeneen réewi sowu yi ngir boole Ikren ci OTAN, fatt buntub Sebastopol bi. Du yaa ngi gis yëfi saay-saay yooyu ? Nga naan lu ci yoonu Ikren…

Lemal sa baaraam, muy juróom-benn.

Ci beneen boor, laata coowal Riisi-Ikren biy jib, mbirum gazoduc biy lëkkale Riisi ak Almaañ moo nekkoon xew-xew bu mag bi. Bàyyil ma tekkil la gazoduc bala ngay laaj.

Gazoduc boo ko déggee, mooy aw ngaareew, maanaam ay tuyo yu gudd a gudd, yiy lëkkale ñaari béréb, ñu ciy jaarale gaas. Loolu la Almaañ ak Riisi tàmbali woon a defar. Ndaxte, bu dee Farãs, moom, réewi Afrig yi lay noggatu, di fi sàcce irañëm, ba tax wéeruwul lool ci gaasu Riisi bi. Waaye, Almaañ, moom, amul loolu. Ci Riisi lay jënde li ëpp ci gaas bim soxla. Gaas boobu, nag, fim ne nii, ci ñetti ngaareew la ko Riisi di jaarale laata muy àgg Almaañ. Te, ñetti ngaareew yooyee, Ikren lañuy jaar, mu ciy amaale dara. Fan yee weesu nag, Ikren dafa doon xajamal diggante bi. Moo tax Riisi waxtaan ak Almaañ, ngir ñu taxawal ngaareew woowu, daldi jéggi Ikren. Loolu bu àntoo, diggante ñaari réew yooyu day gën a rattax, soppiwaale xar-kanamu àddina si, séddalewaat lenge yi. Ci gàttal, bu loolu amee, Amerig day gën a néew doole.

Moo tax, Amerig di def kéem-kattanam ngir Riisi ak Almaañ, dara bañ leen a boole. Te loolu, ki leen ko njëkkoon a wax mooy Zbigniew Brzezinski. Ci téereem boobu tuddu Le grand échiquier : l’Amérique et le reste du monde, Brzezinski daf ci bind ne, su Amerig bëggee noot àddina si, dafa war a fexe ba Almaañ ak Riisi bañ a booloo. Loolu la George Friedman, njiitalu Stratfor, The Council on Foreign Affairs, di feddali bi muy wax ne :

« Ittey Etaasini ji gën a réy, te mu tax noo sóobu ciy xare, ay xarnuy xarnu – njëlbeenug xare bu mag baak ñaareel ba, xareb suuf ba-, du woon lenn lu dul diggante Almaañ ak Riisi. Ndaxte, saa bu ñaari réew yii àndee, du baax ci nun. Danoo war a fexe ba lëkkaloo boobu bañ a am. »

Bu Amerig sañoon, gaasu Qatar bi lañuy jëli, indi ko Tugal. Waaye, fim doon gën a yomb a jaarale mooy Irã ak Siri. Te, neexoowuñ ak Irã. Nga ne ma Siri, nag ? Xanaa danga fàtte ne, Siri moom, jàmm amu fa. Li tax sax Riisii di jàppale Assad, du dara lu dul mbirum gaas boobu, ndax dafa nànd Amerig ba jeexal ko. Maa ngi lay dégg nga naan, « ndeke réew yi, menn defu ci ngir Yàlla ! » Ma ni la yaa ngi tàmbalee nànd nag… Waaye, bu nu jàngatee mboorum Ikren ak la fa jot a xew 2004 ak 2014 ci beneen yaxal, ci la mbir miy gënatee leer ci sa bopp.

Tegal foofu sa baraam, ma ñëw…

Plus de publications

Widewo

Xët yi mujj